Doopsgezinden in Pruisen, Polen en Rusland

Auteur: Peter Klassen

Toen de doperse beweging in de zestiende eeuw opkwam, leidde haar principesvan volwassenendoop en vredestheologie al snel tot ernstige vervolging. Gelukkig kon Polen, waar goede boeren en ervaren handelaren altijd welkom waren, een toevluchtsoord bieden. Op die manier ontstond er een aantal mennonieten gemeenschappen, vooral in de Vistula (Weichsel) delta, een regio die opvallend tolerant was in een tijdperk gekenmerkt door religieuze onverdraagzaamheid. De mennonieten boeren legden een netwerk van kanalen en dijkenaan waardoor de landerijen werden beschermd. Hun bedrevenheid in deze droogleggingstechnieken zorgde ervoor dat de opbrengsten van het land toenamen.Andere mennonieten, slimme handelaren, vestigden zich aan de rand van Gdansk (Danzig) en in steden in de Vistula delta.

Ketters of ware gelovigen?
Het is geen verrassing dat deze non-conformisten af en toe beschuldigd werden van ketterij.Zo werd bijvoorbeeld in Gdansk tijdens een enorm spektakel, aan de mennonieten gevraagddeze beschuldigingen officieel te weerleggen. En in 1678 moesten zij zich verantwoorden voor de bisschop van Wloclawek (Leslau) over diverse theologische onderwerpen. Toen het verhoor voorbij was, was de gemeente vrij van verdenking. Aldus het verslag van Georg Hansen, voorganger van de Vlaamse gemeente in Gdansk.
In dezelfde jaren sprak een aantal religieuze machthebbers in Polen zich uit tegen de vestiging van mennonieten. Maar de Poolse regering bleef opvallend tolerant.

Demennonieten brachten vele vaardighedennaar de Vistula delta. Vooral het vermogen om overstromingen te controleren door het bouwen van strategisch geplaatste dijken,stelde hen in een positief daglicht. De landheer van NowyDwór (Tiegenhof) nodigde hen dan ook uit om in zijn gebied te komen wonen.Al snel ontstonden er zo meerdere nederzettingen in deVistula Delta. De gunstige reputatie van mennonieten boeren zorgde ervoor dat ze op steeds meer plekken welkom waren.

Doperse principes blijven belangrijk
Er ontstonden problemen toen de Vistula Delta onder Pruisisch bestuur kwam. De nieuwe heersers hadden weinig sympathie voor de pacifistische ideeën van de mennonieten. De verplichting om in het leger te dienen zorgde voor nieuwe discussies in de gemeenschap. Sommige oudstenin West-Pruisen spoorden de gemeenten aan om hun pacifistische standpunt los te laten. Langzamerhand ontstond er een verdeeldheid binnen de gemeenten. En tegen het einde van de achttiende eeuw verhuisdenmennonieten families naar Rusland, waar Catharina II hen vrijheid van geloofverleende. Enige tijd later emigreerde een andere groep naar Amerika. De mennonieten die nog wel bleven,in de zich steeds verder uitbreidende Duitse staat, lieten hun pacifistische standpunt op den duur meestal varen. Later, na de nederlaag van Duitsland in 1945, vluchtten veelvan hen naar West-Duitsland.Slechts een klein aantal keerde naar hun ‘oude thuis’terug.

Vertaling: Eliza ten Kate